I
- Đây chả phải là tên một bộ phim sến, hay một ca khúc tình yêu đôi lứa. Mà là
trạng thái tâm lý của xã hội tuần qua, trước những thông tin kinh tế của nước
Việt. Sau những ngỡ ngàng nghe tin Campuchia đã sản xuất được ô tô chạy điện,
tuần này, lại là câu chuyện nông nghiệp “Khi VN loay hoay, CPC đã âm thầm
tiến”.
Mà
đúng là nông nghiệp CPC đang âm thầm… gặt hái. Cho dù VN, với hạt gạo
làng ta, suốt ¼ thế kỷ qua, ổn định tại 10 thị trường chính, nhưng vẫn là
những quốc gia thu nhập trung bình và thấp, chưa với tới được các thị trường
cao cấp như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc. Vậy mà có lúc VN đã rất đỗi tự
hào. Còn CPC, 3 - 4 năm qua, đã nhanh chóng có chiến lược và xâm nhập những thị
trường khó tính bậc nhất này. Không những vậy, cùng phẩm cấp gạo và thời
điểm bán, gạo CPC luôn có giá bán cao hơn gạo VN từ 30 - 50 USD/tấn. (Tuần Việt
Nam, ngày 30/7)
Đó là gì nếu không phải là sự thành công của chính sách và
cung cách quản lý của CPC?
Chính
sách phát triển, cung cách quản lý là hai yếu tố căn cốt quyết định sự thành
bại của nền kinh tế. Nó đòi hỏi một tư duy kinh tế khoa học, hợp lý, văn minh
để ra đời những quyết sách có ý nghĩa đòn bẩy kích thích sự phát triển của xã
hội. Nhưng xã hội sẽ nghĩ gì, khi nghe kết quả kiểm toán mới đây của cơ quan
Kiểm toán Nhà nước công bố các sai phạm của “nhiều ông lớn Nhà nước”- những
DNNN của nước Việt?
"Cậu
ấm, con trưởng”… là các danh từ riêng từ lâu xã hội ám chỉ các DNNN được ưu
đãi, nâng đỡ, bởi vị thế trụ cột của nó trong nền kinh tế. Thế nhưng, liệu có
phải từ tư duy kinh tế quản lý, mà các DNNN này như “cây gậy” được quá chiều
chuộng, khiến cho tự lúc nào, hoạt động và hiệu quả kinh doanh của nó giống một
bài… đồng dao: “DN to làm ăn nhỏ/ Năng lực nhỏ hưởng lương to/ Đầu tư to
đóng góp nhỏ/ Sản phẩm nhỏ sai phạm to…
Tại hội thảo “Phát huy vai trò của DNNN trong nền kinh tế
thị trường định hướng XHCN”, ngày 6/6/, ông Vương Đình Huệ, Trưởng ban Kinh tế
TƯ nói thẳng: Năng suất lao động, kinh doanh của khối các DNNN còn thấp. Hiệu
quả đóng góp chưa tương xứng với nguồn lực. DNNN hiện đang sử dụng 70% đất đai
và 70% viện trợ chính thức ODA trong khu vực sản xuất kinh doanh, 60% tín dụng
của nền kinh tế nhưng chỉ đóng góp… 32% tổng GDP cả nước (Gafin.vn, ngày 06/6).
Trong khi đó, kết quả của Kiểm toán NN công bố công khai mới
đây cho thấy những con số ấn tượng không kém.
Trong số 242 đơn vị thuộc 27 tập đoàn, tổng công ty được
kiểm toán, hầu hết đều phản ánh không đúng doanh thu. Tỷ như Tập đoàn điện lực
VN (EVN). Đầu tư vượt mức vốn điều lệ 21.312 tỷ đồng, trong khi hiệu quả rất
thấp. Quản lý vốn cuả các DN không chặt chẽ, dẫn tới nợ quá hạn, khó đòi. Như
nợ quá hạn của Tổng CT điện lực dầu khí thuộc Tập đoàn Dầu khí quốc gia VN
(PVN) lên tới 9.650 tỷ đồng. Một số đơn vị khác số nợ lớn, ít nhất cũng gần 500
tỷ đồng, nhiều nhất gần 2400 tỷ đồng.
Đặc
biệt, nợ xấu (nợ khó đòi) toàn hệ thống tăng nhanh theo… thời gian. Tỷ lệ nợ
xấu tại ngày 31/12/2012 của các ngân hàng thương mại đều tăng so với 31/1/2011.
Đến 30/6/2013, tỷ lệ nợ xấu của 2/3 NHTM tiếp tục tăng so với thời điểm
31/12/2012. Nếu tính cả nợ được cơ cấu lại (theo QĐ 780 ngày ngày 23/4/2012)
thì tới 2/3 NHTM có tỷ lệ nợ xấu vượt quá mức an toàn theo quy định của NHNN
(VTV News, ngày 25/7). Rõ là các DNNN đang tiếp tục tiến lên kiểu phú
quý giật lùi.
Đáng
buồn, các công ty con (do các DNNN thành lập ra) cũng kế thừa cái “gien” thua
lỗ của công ty mẹ. Khiến các DNNN này trót đâm lao phải theo lao. Mặt
khác, “bản tính” làm ăn của các DNNN ở góc độ nào đó, không chỉ phản ánh tính
cách người Việt, mà còn phản ánh tư duy và quản lý Nhà nước.
Chuyên gia kinh tế cao cấp Phạm Chi Lan nhận xét, sự liên
kết giữa các DN rất khó thực hiện, vì môi trường kinh doanh ngay từ đầu đã
thiếu công bằng, sòng phẳng. Trong khi lẽ ra, hoạt động kinh doanh đòi hỏi các
DNNN liên kết với các DN vừa và nhỏ như những vệ tinh, thì ngược lại, các DNNN
hoạt động theo kiểu khép kín. Khi cần thiết, mở thêm các công ty con.
Đến
khi các công ty con thua lỗ, các DNNN rơi vào cảnh cá chuối đắm đuối vì
con. Nhưng vì con cũng là vì lợi ích của mẹ, vì cái “lỗ” của công ty mẹ đã
có… Nhà nước lấp?
Kinh
doanh vốn luôn là lĩnh vực khó khăn, đòi hỏi tài năng DN phải nhạy bén với
nhiệt độ lên xuống thất thường của thị trường, để có những quyết sách kịp thời,
vừa làm ra lãi, vừa không sai phạm theo quy định pháp luật. Thế nhưng những con
số tiền tỷ của nợ xấu, nợ khó đòi, của báo cáo không trung thực trong doanh
thu, cho thấy cung cách làm ăn đó là gì? Nếu không phải là hệ lụy do tư duy
kinh tế thủ cựu, xơ cứng. Do quản lý Nhà nước lỏng lẻo, khiến các DN sử dụng tiền
đầu tư kiểu… tiền chùa?
Nếu
không phải là tâm lý ỉ lại vào vị thế “chủ đạo” nền kinh tế Nhà nước, làm bừa,
làm ẩu, bất kể hậu quả ra sao? Sự “chủ đạo” kiểu này sẽ dẫn dắt nền kinh tế đất
nước đi đến đâu? Mới đây, tại phiên họp CP thường kỳ, Thủ tướng CP đã phát
biểu, cần triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, qua đó đặt DNNN trong môi
trường cạnh tranh, bình đẳng của cơ chế thị trường (PLT/P.HCM, ngày
31/7).
Nhưng hiện tại, cung cách quản lý vừa lỏng lẻo, vừa chồng
chéo kỳ lạ đã dẫn những chuyện hài hước mà một DN vừa “tố khổ” tại Hội thảo Dự
báo tác động của Luật DN sửa đổi. Đó là một chiếc xúc xích tới 07 bộ quản lý:
Bộ Y tế, Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Công thương, Tài nguyên và Môi
trường, Tài chính (cùng với Tổng cục thuế và Tổng cục Hải quan), Khoa học Công
nghệ và cả bộ Công an nữa. Đến nỗi, DN “xúc xích” kêu lên là không thể… thở
được. Chỉ mong Luật DN được sửa đổi để họ có thể bình an làm ăn, giữ được nhiệt
huyết cống hiến cho đất nước.
Luật
DN chưa biết sẽ sửa theo cách nào? Giữa lúc đó mới đây, ý kiến của các chuyên
gia kinh tế, các nhà am hiểu luật pháp đang rất lo ngại, liên tục kiến nghị “cần
bỏ cơ chế Bộ chủ quản DNNN”.
Kiến nghị này xuất phát từ một hiện tượng “gió đổi chiều”
rất bất ngờ. Đó là Dự Luật DN đầu năm 2014, Điều 172 vừa hé ra điểm mới tiến bộ
mang tính đột phá về mặt quản lý- tách bạch vai trò chủ sở hữu với quản lý Nhà
nước của các bộ chủ quản. Vậy mà, chả hiểu thế nào, qua nhiều lần thảo luận đề
xuất, nay mai, nếu dự luật được thông qua, các DNNN lại nghiễm nhiên biến thành…
sân sau của các bộ.
Bình
luận về “làn gió mới” này, Luật gia Vũ Xuân Tiền nói thẳng: Bỏ Điều
172, các bộ chủ quản lại tiếp tục vừa đóng vai trò chủ sở hữu, vừa đóng vai trò
quản lý Nhà nước. Nghĩa là vẫn vừa đá bóng vừa thổi còi. Cơ chế này đi thụt
lùi, biến DNNN thành sân sau của các bộ, tạo nguy cơ sinh ra lợi ích nhóm rất
kinh khủng.
Lợi
ích vốn hữu hình, lợi ích nhóm thì vô hình. Nếu vậy, các DNNN tiếp tục hiện
hình… thua lỗ và tụt hậu?
**************
II-
Trong khi các DNNN làm ăn bết bát, và nếu Điều 172 của Dự thảo Luật DN có nguy
cơ bị xóa bỏ, rút cục mọi chuyện sẽ lại …Nguyễn Y Vân, thì ở bên
mặt kia, các DN tư nhân ra sao?
Đối lập với những cái tên gọi đáng thèm muốn: “Ông lớn, con
trưởng, cậu ấm” của các DNNN, các DNTN có những tên gọi rất tủi thân: “Con
nuôi, con rơi, đứa con bị hắt hủi…”. Và sự ăn nên làm ra của đứa con này cũng
không ăn nên làm ra lắm. Thậm chí đáng buồn.
Mới
đây, kết quả điều tra của Phòng Thương mại và Công nghiệp VN đưa ra con số giật
mình: Trong 10 năm từ 2002-2012, mặc dù số lượng DNTN nhiều lên nhưng quy mô
của DN lại nhỏ đi, cả về lao động và vốn bình quân. DNTN từ chỗ đóng góp 15,5%
vào GDP năm 2002, năm 2012 con số này chỉ còn 11%. Cũng là một kiểu phú
quý giật lùi.
Vì
sao vậy? Vì sao sau công cuộc đổi mới, những năm 90, đã có lúc DNTN khởi sắc.
Niềm hy vọng vào một sự thay đổi diện mạo kinh tế, từ cách tư duy, tổ chức đến
vận hành đã từng khiến tâm lý xã hội lúc đó lạc quan, hy vọng.
Quan
sát thực tiễn đường đi nước bước của các DNTN, các chuyên gia kinh tế, các nhà
quản lý xã hội nhận ra những yếu kém của loại hình này, đặt trong bối cảnh xã
hội mà kinh tế thị trường ở VN cũng còn tìm tòi cả lý luận, các chế định, quy
phạm pháp luật còn đầy hạn chế, khiếm khuyết, mang tính chủ quan của ý thức hệ.
Đó
là đặc điểm tư duy tiểu nông và lối làm ăn sản xuất nhỏ của người Việt, thiếu
chiến lược, chỉ ham muốn làm giàu nhanh. Điều này, phản ánh rất rõ trong thị
trường bất động sản, hoặc chứng khoán- chỉ có các nhà đầu cơ, ít nhà đầu tư.
Chỉ có kinh doanh kiểu ăn xổi ở thì, mì ănliền, ít doanh nhân thực
sự, làm ăn chuyên nghiệp.
Ở góc độ nào đó, vào thời điểm khủng hoảng tài chính, lãi
suất ngân hàng quá cao khiến cho các DNTN đã không thể nào chịu nổi.
Sự nhập khẩu hàng hóa ồ ạt, mặt hàng phong phú, với giá khá
rẻ so với các sản phẩm hàng hóa trong nước, mặt hàng đơn điệu, chất lượng còn
kém, giá thành lại cao, khiến các DNTN thực sự điêu đứng.
Sức khỏe các DNTN vốn đã không khỏe, lại cùng đứng “đầu
gió”, sánh vai với các DNNN vốn được ưu đãi, chiếm thế thượng phong, các DN có
vốn nước ngoài (FDI) đầy kinh nghiệm làm ăn, vốn đầu tư phong phú, được khuyến
khích, ưu tiên, trên cái sàn kinh doanh cạnh tranh không bình đẳng ngay từ đầu,
thì các DNTN “nốc ao” là dễ hiểu.
Đã
thế, các DNTN lại kinh doanh trong một môi trường xã hội mà cả tư duy kinh tế,
lý luận kinh tế, lẫn luật pháp đều “nghiêng hết về bên anh”- DNNN. Những
khó khăn trong làm ăn của họ, có những cái không phải do họ. Chuyên gia kinh tế
cao cấp Phạm Chi Lan, trong cuộc gặp gỡ báo chí vào ngày 15-7 vừa qua tại TPHCM
đã phải “giật mình vì câu chuyện phát triển kinh tế tư nhân VN dường như phải
bắt đầu lại từ đầu, có quá nhiều thứ phải trở lại từ cơ bản”.
Theo bà, luật pháp VN không rõ ràng, kém minh bạch, khiến
môi trường kinh doanh kém ổn định. Nhiều cơ quan chức năng không hiểu luật hoặc
hiểu theo cách khác so với tinh thần của luật, do đó họ có quyền vận dụng khác
đi, gây khó cho DN. Trong đó, cơ quan thuế bị kêu nhiều nhất.
Nói đến cơ quan thuế thì các DNTN… sợ hãi là phải.
Không
sợ hãi sao được, khi mà mới đây, xếp hạng môi trường cạnh tranh của 189 nước
năm 2014, do WB công bố, VN xếp thứ 99. Riêng chỉ số nộp thuế, đứng thứ 149/
189. Để nộp thuế, DN phải mất hơn 800 giờ/năm. Cũng mới đây, làm việc với Tổng
cục Thuế, người đứng đầu CP đã phải yêu cầu ngành này cải cách mạnh mẽ thủ tục
hành chính, giảm một nửa thời gian và số lần nộp thuế, phục vụ DN và người dân.
Bởi số thời gian dành cho nộp thuế quá cao, cao nhất so với nhiều nước, ngay
khu vực ASEAN, TQ…
Các
nhà quản lý xã hội, quản lý kinh tế sẽ nghĩ gì khi nhìn vào diện mạo kinh tế
VN, nhìn vào số DN đóng cửa, ngừng hoạt động trong nửa đầu năm nay, được Tổng
cục Thống kê ghi nhận: 33.454 DN, gần tương đương với số đăng ký thành lập mới
là 37.315. Như vậy, đà phá sản của DN chưa dừng lại, và ước tính có khoảng
200.000 doanh nghiệp đã đóng cửa trong 04 năm gần đây (VietNamNet, ngày 27/7).
Đương nhiên trong kinh doanh, lỗ lãi, thành bại là chuyện
thường tình. Nhưng hiện tượng đó sẽ không thể coi là thường tình, nếu như nó phụ
thuộc quá nhiều vào tư duy kinh tế, vào các chính sách quản lý vĩ mô bất cập,
không phù hợp quy luật thực tiễn và quy luật thị trường.
Để
kết bài này, xin dẫn 02 nhận xét của hai quan chức khác nhau, nhưng nó vô tình
bổ sung cho nhau, trước con đường đau khổ nhiều tập của DNTN.
Ông
Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế TƯ:Những năm
2002-2006, tinh thần khởi nghiệp của người dân, đặc biệt là những người trẻ rất
“hồ hởi”. Nhưng rồi tinh thần đó cứ thui chột đi. Tại sao khu vực kinh tế tư
nhân trong nước tăng không đáng kể, không lớn lên được. Hệ thống thể chế này
không khuyến khích. Nhà nước chiếm hết cơ hội, Nhà nước hút toàn bộ nguồn lực
về, sau đó chia theo nguyên tắc không có chi phí vốn. Rồi họ lại lập công ty
con, công ty cháu. Tôi là người làm về chính sách mà không thấy có lối ra...”
Còn
ông Jim Yong Kim, Chủ tịch WB: Một trong những chiến lược để khôi phục
lại tốc độ tăng trưởng nhanh chính là tạo ra những điều kiện cần thiết để đảm
bảo rằng khu vực kinh tế tư nhân chính là động cơ của sự đổi mới, từ đó thúc
đẩy năng suất và nâng cao hiệu quả.(TBKTSG, ngày 26/7)
Chỉ còn 06 năm nữa, VN sẽ cơ bản trở thành nước CNH, và sắp
tới VN sẽ tham gia TPP (Hiệp định đối tác kinh tế chiến lược xuyên Thái Bình
Dương). Nhưng kinh tế nước Việt với diện mạo đầy ám ảnh này về sự phát triển,
sẽ ra sao?
Bỗng
dưng… muốn khóc. Khi nhớ tới phát ngôn ấn tượng của tướng Lê Văn Cương: VN
không phải nước đang phát triển, đã phát triển hay chậm phát triển; mà là
khó phát triển!
Theo Dantri:
http://dantri.com.vn/kinh-doanh/cau-am-con-truong-co-thanh-tru-cot-925977.htm